भवानी भट्ट, टोकियो ।
नेपाल प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता, धार्मिक आस्था र सभ्यताको अनुपम संगम भएको देश हो। हिमाल, पहाड, तराई, नदी, ताल, जंगल, जैविक विविधता र बहुआयामिक संस्कृतिले नेपाललाई विश्वकै आकर्षक पर्यटन गन्तव्यका रूपमा परिचित गराएको छ। तर यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै पनि देशका धेरै पर्यटकीय क्षेत्रहरू पर्याप्त पूर्वाधार, प्रचारप्रसार र योजनाबद्ध विकासको अभावमा अझै ओझेलमा परिरहेका छन्।
यहीबीच प्रधानमन्त्रीले हालै सामाजिक सञ्जालमार्फत सार्वजनिक गरेको सुदूरपश्चिमस्थित अपि हिमाल बेस क्याम्प क्षेत्रको मनमोहक भिडियोले देश तथा विदेशमा व्यापक चर्चा बटुलेको छ। सेताम्मे हिमालको काखमा फैलिएको हरियाली मैदानमा युवाहरू क्रिकेट खेलिरहेको दृश्यले लाखौं नेपालीको मन जितेको छ भने विदेशी दर्शकहरूलाई समेत नेपालको अनुपम प्राकृतिक सौन्दर्यतर्फ आकर्षित गरेको छ। सामाजिक सञ्जालमा प्राप्त सकारात्मक प्रतिक्रियाले सुदूरपश्चिमका पर्यटकीय सम्भावनालाई पुनः राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा ल्याएको छ। तर यो केवल एउटा भाइरल भिडियोको कथा मात्र होइन। यो नेपालको पश्चिमोत्तर भूभागमा लुकेर बसेको अथाह प्राकृतिक सम्पदा, सांस्कृतिक वैभव र पर्यटन सम्भावनाको जीवन्त प्रतिनिधित्व हो। विश्वभरका पर्यटकहरू आज केवल घुमफिरका लागि मात्र होइन, नयाँ संस्कृति बुझ्न, प्रकृतिसँग जोडिन र मौलिक अनुभव लिन यात्रा गरिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा सुदूरपश्चिमसँग विश्वलाई आकर्षित गर्ने सबै आधारहरू विद्यमान छन्।
सुदूरपश्चिम : सम्भावनाले भरिएको तर ओझेलमा परेको स्वर्ग
सुदूरपश्चिम प्रदेश प्राकृतिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक सम्पदाले भरिपूर्ण क्षेत्र हो। अपि हिमाल, सैपाल हिमाल, खप्तड, बडिमालिका, रामारोशन, शुक्लाफाँटा, मालिकार्जुन, उग्रतारा, त्रिपुरासुन्दरी लगायतका क्षेत्रहरू विश्वस्तरीय पर्यटन गन्तव्य बन्न सक्ने क्षमता राख्छन्।
यहाँ हिमालको अनुपम सौन्दर्य छ, जैविक विविधता छ, धार्मिक आस्था छ, मौलिक संस्कृति छ र अतुलनीय प्राकृतिक शान्ति छ। तर राज्यको पर्याप्त ध्यान नपुग्दा यी क्षेत्रहरू अझै पनि राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन बजारमा अपेक्षित रूपमा स्थापित हुन सकेका छैनन्। अपि हिमालको भिडियोले एकपटक फेरि सुदूरपश्चिमलाई राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा ल्याएको छ। अब यो चर्चालाई दीर्घकालीन विकास र समृद्धिको अवसरमा बदल्नु आवश्यक छ।
*पर्यटन विकासलाई राष्ट्रिय अभियान बनाउनुपर्छ
पर्यटन केवल घुमफिरको विषय होइन, यो आर्थिक समृद्धि, रोजगारी सिर्जना र क्षेत्रीय विकासको बलियो आधार हो। त्यसैले पर्यटन विकासलाई राष्ट्रिय अभियानका रूपमा अघि बढाउन आवश्यक छ।
संघीय सरकारले दुर्गम पर्यटकीय क्षेत्रसम्म सडक, हवाई पहुँच, सञ्चार सुविधा र अन्य आधारभूत पूर्वाधार विस्तार गर्न विशेष योजना ल्याउनुपर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपालको नयाँ गन्तव्यहरूको ब्रान्डिङ र प्रचारप्रसारलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ।
प्रदेश सरकारले पर्यटन गुरुयोजना निर्माण गरी स्थानीय विशेषता र सम्भावनालाई उजागर गर्ने कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। स्थानीय उत्पादन, होमस्टे, होटल व्यवसाय तथा पर्यटन उद्यमलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।
स्थानीय सरकारले पर्यटकीय क्षेत्रको संरक्षण, सरसफाइ, सूचना केन्द्र स्थापना, पदमार्ग निर्माण र स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। किनकि पर्यटनको वास्तविक आधार स्थानीय समुदाय नै हो।
*संस्कृति, भेषभूषा र परम्परा पर्यटनका अमूल्य सम्पत्ति
नेपालको पर्यटन केवल हिमाल र प्राकृतिक दृश्यमा सीमित छैन। हाम्रो संस्कृति, भाषा, कला, संगीत, भेषभूषा र परम्पराहरू पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण आकर्षण हुन्।
सुदूरपश्चिमको देउडा संस्कृति, लोकगीत, लोकनृत्य, धार्मिक पर्व, परम्परागत भेषभूषा, स्थानीय परिकार र जीवनशैलीलाई पर्यटनसँग जोड्न सकियो भने यसले पर्यटकलाई नयाँ अनुभव प्रदान गर्नेछ। पर्यटकहरू केवल फोटो खिच्न मात्र होइन, स्थानीय संस्कृति बुझ्न र अनुभव गर्न चाहन्छन्। त्यसैले मौलिक पहिचानको संरक्षण र प्रवर्द्धन पर्यटन विकासको महत्वपूर्ण आधार बन्नुपर्छ।
*युवाका लागि अवसरको नयाँ क्षितिज
नेपालका हजारौं युवा रोजगारीको खोजीमा विदेशिन बाध्य छन्। तर पर्यटन क्षेत्रलाई व्यवस्थित र दिगो रूपमा विकास गर्न सकियो भने गाउँमै रोजगारी र उद्यमशीलताका थुप्रै अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ।
होटल, होमस्टे, यातायात, कृषि, हस्तकला, गाइड सेवा, साहसिक पर्यटन र अन्य सेवा क्षेत्रहरू विस्तार हुँदा स्थानीय अर्थतन्त्र चलायमान बन्नेछ। पर्यटनले केवल पर्यटक भित्र्याउँदैन, यसले आशा, अवसर र समृद्धि पनि भित्र्याउँछ।
*प्रवासी नेपाली, दूतावास र अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जालको भूमिका
पर्यटन प्रवर्द्धनको अभियान केवल नेपालभित्र सीमित रहनु हुँदैन। विदेशस्थित नेपाली दूतावासहरू, गैरआवासीय नेपाली संघ (एनआरएनए), विभिन्न नेपाली सामाजिक तथा सांस्कृतिक संस्थाहरू, पर्यटन प्रवर्द्धनमा संलग्न संघसंस्थाहरू तथा विश्वभर फैलिएको नेपाली समुदायले नेपालको पर्यटन विकासमा महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्छन्।
जापान, अमेरिका, बेलायत, अष्ट्रेलिया, कोरिया, क्यानडा, युरोप तथा मध्यपूर्वलगायतका देशहरूमा रहेका नेपालीहरूले आफ्नो सम्पर्क सञ्जाल, सामाजिक गतिविधि र सांस्कृतिक कार्यक्रममार्फत नेपालको पर्यटन, संस्कृति र प्राकृतिक सम्पदालाई विश्वसामु परिचित गराउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।
विदेशस्थित नेपाली दूतावासहरूले पर्यटन कूटनीतिलाई प्राथमिकतामा राख्दै नेपाल चिनाउने कार्यक्रम, पर्यटन प्रदर्शनी तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार अभियान सञ्चालन गर्न सक्छन्। एनआरएनए तथा विभिन्न प्रवासी संस्थाहरूले पनि आफ्नो सञ्जालमार्फत नेपाल भ्रमणलाई प्रोत्साहन गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।
*अब प्रचारलाई परिणाममा बदल्ने बेला
विश्वका धेरै राष्ट्रहरूले आफ्नो प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदालाई पर्यटन ब्रान्डका रूपमा विकास गरेर अरबौं डलर आम्दानी गरिरहेका छन्। नेपालसँग त्यसभन्दा कम सम्भावना छैन। आवश्यक छ त केवल दूरदृष्टि, योजना, लगानी र प्रभावकारी कार्यान्वयन।
अपि हिमालको काखबाट सार्वजनिक भएको दृश्यले सुदूरपश्चिम मात्र होइन, सम्पूर्ण नेपालको पर्यटन सम्भावनालाई पुनः उजागर गरेको छ। अब यसलाई सामाजिक सञ्जालको क्षणिक चर्चामा सीमित नराखी दिगो पर्यटन विकासको अभियानमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ।
नेपालका हिमाल, पहाड, संस्कृति, धार्मिक सम्पदा र प्राकृतिक सौन्दर्यलाई एकीकृत रूपमा विश्व पर्यटन बजारमा प्रस्तुत गर्न सकियो भने पर्यटन क्षेत्र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको प्रमुख आधार बन्न सक्छ। त्यसका लागि नीति, पूर्वाधार, प्रचारप्रसार, निजी क्षेत्रको लगानी, प्रवासी नेपाली समुदायको सहभागिता र स्थानीय जनताको अपनत्वबीच सन्तुलित समन्वय आवश्यक छ।
*निष्कर्ष
अपि हिमालको काखमा खेलिएको क्रिकेट केवल एउटा दृश्य मात्र थिएन, त्यो नेपालको पर्यटन सम्भावनाको प्रतीक थियो। सुदूरपश्चिमका प्राकृतिक, धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदालाई योजनाबद्ध रूपमा प्रवर्द्धन गर्न सकियो भने यस क्षेत्रले मात्र होइन, समग्र नेपालले आर्थिक समृद्धिको नयाँ गति लिन सक्छ।
अब राज्यका तीनै तहका सरकार, निजी क्षेत्र, सञ्चार जगत्, कलमजीवी पत्रकार, प्रवासी नेपाली समुदाय, दूतावास, एनआरएनए तथा आम नागरिकले आ–आफ्नो क्षेत्रबाट पर्यटन प्रवर्द्धनलाई साझा अभियानका रूपमा अघि बढाउनुपर्छ। अपि हिमालले विश्वको ध्यान तानेको यो अवसरलाई दिगो विकासमा रूपान्तरण गर्न सकियो भने सुदूरपश्चिम मात्र होइन, सम्पूर्ण नेपाल विश्व पर्यटनको आकर्षक गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुनेछ।
लेखक भट्ट नेपाल पत्रकार महासंघ जापान शाखाका कार्य समिति सदस्य हुन ।
